donderdag 12 oktober 2017

Wie (en wat) is Victor?

Dit moet dus je niet lezen als je de serie/film 'Les Revenants' nog wilt gaan zien, want dit zijn echt mega spoilers.

Nee, want ik bedacht me hoe ontzettend jammer het is, dat ik deze film niet samen met iemand heb bekeken die ongeveer zo in elkaar zit als ik. Als Willeke en ik een film samen hadden gezien dan konden we daarna nog napraten/discussiëren over de duiding van de plot en zo werd die steeds duidelijker. Ik moet het nu doen met het opschrijven van mijn gedachten. Ik moet dus met mijzelf in debat. Zo kwam ik in mijn vorige schrijfsel al tot een beter inzicht in 'waar het nou eigenlijk over ging en zo..'. Toen heb ik de concrete spoilers voor publicatie weer weggehaald, maar dat zal ik nu dus niet doen. Ik hoop stiekem dat een lezer de serie ook heeft gezien.


Wat de film volgens mij probeert te laten zien is simpelweg wat je ziet: dat je de doden niet moet proberen terug te halen (en vast te houden). Victor, die pas aan het einde de échte protagonist blijkt te zijn, is zijns ondanks behept met dat vermogen. Hij beschikt over bovennatuurlijke gaven en -kracht, maar hij is tegelijk een menselijk kind, een jongetje van een jaar of 10 met alle angsten, onzekerheden, alle impulsiviteit, drang tot spelen, fantaseren en het rechtlijnige rechtvaardigheidsgevoel van ieder ander kind.
Aan het slot blijkt dat hij al verschenen is ruim vóór de eerste rampzalige overstroming 35 jaar geleden en dat hij niet behoort tot de eerste groep teruggekeerden. Hij staat op een avond bij Etienne (de architect van de stuwdam) op de stoep om hem te smeken deze dam niet te bouwen, omdat hij zal doorbreken en er heel veel mensen zullen sterven. De architect heeft echter zojuist aan zijn zoontje uitgelegd waarom de dam zó slim is ontworpen, dat hij nooit kan doorbreken. Victor blijft aandringen en uiteindelijk stuurt Etiènne hem weg.

Al eerder, zo blijkt, arriveert de helderziende promiscue Lucy in het dorpscafé. Zij heeft een afspraak met iemand. Als Milan, de waard vraagt wie die man dan wel is (hij kent immers iedereen), zegt ze: "nee, hij is er nog niet en het is geen man, maar een jongetje". Op de vooravond van de laatste dag van het verhaal zegt zij als ze vreest dat alles verloren is: "Ik heb gefaald. Ik nam wraak op Milan. Ik heb hem pijn gedaan. Ik moest ze beschermen... ik moest ze allemáál beschermen". Na de eerste overstroming had de godsdienstwaanzinnig geworden dorpsleider Milan haar namelijk op wrede wijze vermoord. Maar 35 jaar later als de eerste golf terugkeerders arriveert, werkt zij alweer enige tijd in het café. Ze kwam net zo aan als de eerste keer, met een koffer uit de bus gestapt.

Victor en Lucy lijken dus vooruit gestuurd, maar wat zij zijn en door wie ze zijn gestuurd wordt nooit duidelijk. De enige aanwijzing die Victor vlak voor de 'ontknoping' geeft is als hij tegen Lucy zegt dat de baby (Nathan) van Adele (levende) en Simon (teruggekeerde), "niet mee kan" (naar het hiernamaals? iig naar waar de doden horen), omdat Nathan "net zo is als ik" (Niet dood, maar voortgekomen uit de liefde tussen een levende en een dode? uit de liefde tussen het leven en de dood?) . In de epiloog zien we haar de baby op de stoep van een jong echtpaar leggen.
"Net zoals ik" dus niet: "net zoals wij". Is Victor wel "gestuurd"?. Hij lijkt veel meer op een 'teruggekeerde' dan Lucy. De buitengewone honger en de slapeloosheid waar alle doden aan lijden in de eerste dagen van terugkeer, heeft hij ook als hij bij Julie intrekt.

Reconstruerend: als hij die eerste avond 36 jaar geleden wordt afgewezen door de architect klopt hij aan bij het jonge gezin aan de overkant, zegt niets en gaat aan de eettafel zitten, alsof klaar om te eten. Ze adopteren hem, maar hij geeft problemen. Mensen zijn bang voor hem. Op school wordt hij gepest en hij maakt tekeningen van nare dingen vóórdat ze gebeuren, zoals ook de rampzalige damdoorbraak. De bange gemeenschap denkt dat hij de dingen dus veroorzaakt en uiteindelijk worden hij en zijn moeder en 'broertje' in opdracht van Milan doodgeschoten. Vader overleeft de aanslag. Als deze op een dag, niet lang daarna terugkomt van een bezoek het kerkhof treft hij Victor aan, tekenend aan een tafel in een kamer boven. Vader schrikt "Jij bent toch dood?" Victor loopt naar hem toe "Ja" slaat zijn armen om vaders benen: "Ik blijf hier. Niemand mag het weten".
35 jaar later (en dit wordt een beetje als 'de clou' in beeld gebracht, waardoor ineens van alles duidelijk wordt) is Victor nog steeds een kind bij zijn inmiddels grijze pleegvader. In de keuken wordt vader onwel, kan nog net om hulp bellen en valt met zijn hoofd op de stenen vloer. Victor snelt naar beneden, knielt en constateert dat de man dood is. Hij smeekt hem herhaaldelijk en intens om 'terug te komen'. De blik in zijn ogen, die de kijker inmiddels kent van als hij zijn bovennatuurlijke krachten aanwendt suggereert dat er op dat moment véél meer gebeurt dan het wederopstaan van zijn pleegvader. Er klinkt dreigende muziek en allerlei geluiden, door elkaar geschreeuw, o.a. een stem die roept: 'laat ons gaan!' Dit blijkt het moment waarop de eerste teruggekeerden verschijnen. Victor wacht niet tot de hulpverleners komen en loopt naar de bushalte waar Julie inmiddels zit, achter wie hij naarbinnen de bus in sluipt. (We zien zijn pleegvader intussen de ogen openen.). Julie ontfermt zich daarna over hem.

Mijn gedachte is dat Victor o.a. het vermogen heeft om de doden terug te laten keren, maar hij kent zijn eigen kracht niet: hij heeft per ongeluk de poorten van het hiernamaals geopend. Hoewel... hiernamaals... het zijn allemaal mensen die een geweldadige dood stierven, door een overstroming, een busongeluk en aanzienlijk veel moorden en zelfmoorden. Kort na deze 'terugkeer' vindt een tweede overstroming plaats. Het water komt door een ondergronds gangen- en grottenstelsel aan de andere kant van de nieuwe dam terecht. De suggestie wordt gewekt dat de grotten een soort voorportaal, wachtkamer dan wel een doorgang naar het hiernamaals zijn. Er leven daar in het donker ook 'enge' mensen. Een camera van het geologisch onderzoeksteam filmt er eentje. Teruggekeerde Virgil zegt op zeker moment tegen Lucy iets als: 'als we te lang blijven worden we net als de mensen in de grotten'.

Nogmaals: tegelijkertijd is Victor een (mensen)kind met bijbehorende gevoelens en behoeften. In de eerste serie gelooft hij oprecht dat de Julie de goede fee is, waarvan zijn moeder zei dat die op hem zou passen tot zij terug zou komen. Hij wendt ook de destructieve kant van zijn krachten aan om Julie te beschermen: hij zet de gemene bemoeizuchtige buurvrouw aan tot zelfmoord. (Later zien we dat alle teruggekeerden dat kunnen, maar daarover later) en hij voorkomt dat Julie's suïcidepoging lukt die hij per ongeluk veroorzaakt.

Victor blijkt bij veel dramatische gebeurtenissen in de jaren na de eerste overstroming aanwezig te zijn geweest. Milan zegt dat de jongen aan hem verschenen is en hem heeft verteld wat hij moest doen, dat hij de mensen moest 'bevrijden'. Milan geloofde echter dat dat betekende dat zondige mensen gedood moeten worden om te worden verlost en ook pleegt de door hem gestichte sekte 'de cirkel' zelfmoord door elkaar één voor één dood te schieten op een open plek in het bos, maar zoals ook later blijkt: alle overlevenden projecteren hun eigen gedachten op de 'teruggekeerden' (doden), die slechts de gave hebben die gedachten te versterken en ahw terug te kaatsen.
Victor slaat voornamelijk gade. Ieder keer als hij probeert te waarschuwen gebeurt datgene waarvoor hij bang is juist wèl. Hierdoor gaat hij denken dat hij nu eenmaal niets aan de loop der dingen kan veranderen.
Niettemin vraagt Lucy hem tijdens de apotheose als de meeste teruggekeerden met HET (andere) kind bij de sink hole zijn aangekomen: "je moet ze helpen". En het lijkt erop alsof hij hen vóór moet gaan en in het gat moet springen. Maar net als in een terugkerende nachtmerrie van Victor verschijnt Julie, zijn surrogaatmoeder van wie hij is gaan houden en die hij kort daarvoor heeft teruggestuurd: "het loopt slecht met jou af als je meegaat." Maar Julie komt dus toch. Ze pakt hem even vast en spreekt hartstochtelijk dat ze van hem houdt en dat haar leven zonder hem tòch geen zin heeft. Daarna springt ze net als in zijn droom met een glimlach in de sink hole. Victor lijkt wéér bevestigd in het idee dat alles wat hij vooruit ziet onvermijdelijk en onomkeerbaar is.
Dan staat ineens de architect van de eerste dam naast hem en zegt hem: "je kunt het wèl veranderen. Je kunt haar redden. Zij gelóóft je." Dan lijkt het er sterk op dat Victor zijn bovennatuurlijke krachten  aanwendt (ik laat de details even achterwege, het gaat snel). Het volgende moment is iedereen verdwenen en Victor rent naar Julie die bewegingsloos verderop aan de rand van de sink hole ligt. Hij pakt haar vast en het duurt even voordat ze weer tot leven komt. Het is voorbij (één van de zinnetjes die als een rode draad door het verhaal lopen). Hij neemt haar mee, weg van de plek.
In de volgende shot zien we de terugkerende stranddroom van Victor, die nu werkelijkheid is, maar er is iets veranderd, of heeft hij het nooit goed gezien? Julie zit niet alléén aan het strand met een ander jongetje. Ze zit naast de verpleegster uit het ziekenhuis (die wanhopig tot Julie probeerde door te dringen en op wie Julie heimelijk verliefd was) en er zijn twéé jongetjes, waarvan Victor er eentje is...

Wat is hier gebeurd? Waar is dit een allegorie van (of zeg je 'op'? of 'voor'? ). Nouja, waar staat dit allemaal voor?  Het is uiteraard poly-interpretabel en de toeschouwer mag altijd zijn eigen duiding geven aan een kunstwerk. Maar maker(s) van een film nemen bewuste keuzes, dus ook in de laatste aflevering. Bovendien komen er verschillende elementen, woorden, symbolen veelvuldig terug, dus even kort door de bocht brainstormend: damdoorbraak, overstroming (zondvloed?), architect (schepper?), ondergrondse wereld (hel, voorgeborchte?), een kind dat tevergeefs de wereld probeert te redden, dat verkeerd begrepen wordt, dat een onvruchtbare vrouw als moeder kiest en daarmee tòch de doden verlost (de Messias?), de cirkel (kringloop): 2x overstroming, 2x de tevergeefse bouw van een dam, 2x de komst van een kind  in Messiaanse context (Victor en Nathan, toevallige namen?), 2x de oprichting van een apocalyptische sekte 'de cirkel' waarvan de leiders het bij het verkeerde eind blijken te hebben. En dan een vrouw die iedereen "liefheeft" en die is gestuurd om "hen" (de doden) te beschermen en hen met behulp van "het kind", "de juiste weg te wijzen". (Maria van Jozef en Maria Magdalena in één persoon?), kannibalisme (dit is mijn lichaam, neemt en eet hiervan?), elkaar ongewild pijn doen, letterlijk en geestelijk kannibalisme richt zich niet altijd maar meestal juist op degene die wordt/werd liefgehad, beloftes de ander nooit in de steek te laten, het herhaaldelijk niet nakomen hiervan, (verraad? als in Judas?) en uiteindelijk toch weer vertrouwen vinden... stop.

Ondanks dat er gebruik gemaakt wordt van christelijke symboliek laat het verhaal in het midden of er ook echt een (Bijbelse) God is. Het is vrij nadrukkelijk de mens die betekenis geeft aan gebeurtenissen. Op een gegeven moment zegt één van de doden: "wij zijn slechts hoe jullie denken dat we zijn". (Vandaar ook dat de doden zonder nabestaanden zwijgende 'zombies' zijn).
Ik zou nog terugkomen op de kracht van 'de doden', om aan te zetten tot zelfmoord en een enkele keer tot moord: je ziet in de film dat mensen daar in meer of mindere mate vatbaar voor zijn. De doden roepen slechts hallucinaties en waanideeën op die al bij de levenden aanwezig zijn, maar ze doen dat niet altijd expres. Er zitten nogal wat suïcides in de film, die veroorzaakt worden door de misvatting van verlossing van schuld/zonde of van hereniging met een overleden geliefde. Dat dit misvattingen zijn, daarvoor zijn in de film voldoende aanwijzingen. De suïcide maakt alles alleen maar erger, veroorzaakt een kettingreactie en "Er is helemaal niemand verlost. We hadden het mis." (Milan)

Ik denk dat de allegorie tòch de grote vraag over zin van leven en dood betreft. Het sluit niet helemáál: er zijn zó veel lagen, zijpaadjes en details en in een serie als deze kan de symboliek onmogelijk zo hermetisch dichtgetimmerd zijn als in een Mulisch-roman. Ook hebben ze volgens mij enkele kunstgrepen moeten toepassen, omdat er wel drie jaar tussen het filmen van de eerste en het tweede deel zat. "Kijk eens, ik ben gegroeid, dat komt door jouw liefde" (Victor tegen Julie). Er zijn nog wel wat meer interessante dingen te zeggen, zoals de kwestie van het geheugen van de doden, de rol van de katholieke priester, en die van mevrouw Da Costa, de kracht van (het vragen om) vergeving..., maar ik wilde alleen nog opschrijven wat ik er voor mezelf heb uitgepikt:

Er is een relatie tussen de dood van een geliefde en het verlangen om zelfmoord te plegen en/of het waanidee dat zelfmoord iets zal oplossen. Dit is een verschijnsel dat volgens mij los staat van het al dan niet geloven in leven na de dood. De doden kunnen je in die zin en indirect aanzetten tot zelfdoding, of zelfverwaarlozing doordat jij hèn niet loslaat. Alle levenden in de film hebben tijd nodig om los te laten. Sommigen lukt dat overigens niet en met hen loopt het slecht af. Alle pogingen om grip te krijgen op de doden (in de film letterlijk verbeeld door politie en leger), of om antwoorden van de doden te krijgen (de sekte) berokkenen juìst leed en verergeren de ontstane situatie alleen maar. De levenden en de doden horen niet bij elkaar, want ze doen elkaar onbedoeld pijn, verwonden elkaar, doden elkaar (soms opnieuw en opnieuw) eten elkaar op. Er hoort afstand te zijn. Sommige dingen moeten hun beloop hebben. Het vast blijven houden aan een dode staat verlossing in de weg. Deze kan slechts worden gevonden worden in de overgave aan een levende. Uiteindelijk snapt zelfs een kind dat. Maar er is moeite en moed voor nodig en onderweg naar deze ware bevrijding is lijden onvermijdelijk..

Ja, ik ben er wel zo'n beetje uit. Resten nog de onlogische details zoals bijvoorbeeld hoe een seriemoordenaar in een kleine gemeenschap 16 keer kan toeslaan  in precies hetzelfde tunneltje (tunneltje... ja, meneer Freud), maar in dat geval moeten we ons weer even realiseren dat het maar een allegorie is. De doden kunnen immers ook niet terugkomen (nee, hè.. toch?).

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen